Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) Nedir?

Öncelikle şu gerçeği kabul ederek başlayalım: Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) bir hastalık değildir. Hastalık, dışarıdan gelen bir mikrobun veya virüsün vücudu bozmasıdır ve ilacı vardır. Otizm ise nörogelişimsel bir farklılıktır; beynin dünyayı algılama, bilgiyi işleme ve iletişim kurma şeklinin farklı bir yazılımla (işletim sistemiyle) çalışmasıdır. Biz psikologlar buna Nöroçeşitlilik diyoruz. Amacımız bu çocukları bizim işletim sistemimize zorla uyarlamak değil, onların işletim sistemini anlayıp ortak bir dil oluşturmaktır.

Neden Spektrum Diyoruz? Yelpazenin Renkleri

2013 yılına kadar psikiyatri tanı kitabı (DSM), otizmi farklı alt dallara ayırıyordu (Asperger Sendromu, Atipik Otizm gibi). Ancak günümüzde tüm bunlar Spektrum şemsiyesi altında toplandı. Peki neden spektrum (yelpaze) diyoruz?

Çünkü hiçbir otizmli çocuk diğerine benzemez. Spektrumun bir ucunda, konuşmayan, günlük yaşam becerilerinde yoğun desteğe ihtiyaç duyan bireyler varken; diğer ucunda (eskiden Asperger dediğimiz) üstün zekalı, akıcı konuşan ama sadece sosyal ilişkilerde, şakalarda veya mecazları anlamada zorlanan bireyler vardır.

“Göz teması kuruyor, o yüzden otizm olamaz” cümlesi ebeveynlerin en sık sığındığı limandır. Ancak spektrum o kadar geniştir ki, bazı otizmli çocuklar kısa süreli göz teması kurabilir veya size sarılmayı çok sevebilir. Otizm tek bir belirtiyle değil, belirtilerin bütünüyle değerlendirilir.

Otizm Spektrum Bozukluğu Erken Belirtileri

Beyin gelişiminin en hızlı olduğu dönem 0-3 yaştır. Bu yüzden erken teşhis, otizmde bir lüks değil, zorunluluktur. Ebeveynlerin “Bekleyelim, babası da böyleydi” diyerek kaybettiği her ay, çocuğun gelişim penceresinden çalınan zamandır. Bu nedenle, çocuğunuz özellikle 18-24 aylıkken, hem sosyal-iletişimsel hem de davranışsal alanlardaki bazı kritik belirtilere çok dikkat etmeniz gerekir.

Sosyal ve iletişimsel alandaki en belirgin işaretlerden biri, çocuğun ismiyle seslenildiğinde dönüp bakmaması, sanki sizi duymuyormuş gibi bir kayıtsızlık sergilemesidir. Buna ek olarak, göz temasından kaçınması veya bu teması anlık ve çok kısa tutması da önemli bir uyarıdır. Kelimeler henüz tam oturmamış olsa bile, çocuğun parmağıyla istediği bir nesneyi ya da ilgisini çeken bir durumu göstermemesi, yani ortak dikkat eksikliği de bu dönemde sıkça karşılaştığımız durumlardandır. Ayrıca, çocuğun yaşıtlarına veya etrafındaki diğer insanlara karşı belirgin bir ilgisizlik sergilemesi, oyunlara dahil olmak istememesi de sosyal gelişimin sekteye uğradığını gösterebilir.

Davranışsal boyutta ise çocukların nesnelere ve rutinlere olan sıra dışı yaklaşımları dikkat çekicidir. Örneğin, oyuncak arabayı sürmek yerine ters çevirip tekerleğini saatlerce döndürmek gibi oyuncaklarla amacına uygun oynamama davranışı sık görülür. Çamaşır makinesi veya dönen pervaneler gibi dönen nesnelere karşı aşırı bir ilgi ve hayranlık duyulabilir. Bunun yanı sıra, kanat çırpma, kendi etrafında dönme veya oturduğu yerde sallanma gibi kendini uyarıcı tekrarlayıcı hareketler, yani tıp dilindeki adıyla stimming gözlemlenebilir. Hayatın içindeki rutinlere aşırı bağlılık gösterilmesi ve eve farklı bir yoldan gidilmesi gibi en ufak değişikliklerde bile büyük öfke nöbetlerinin ve ağlama krizlerinin yaşanması da davranışsal belirtiler arasında yer alır.

Eğer çocuğunuzda bu belirtilerden birkaçını gözlemliyorsanız, paniğe kapılmayın ama zamanla geçer düşüncesine de güvenmeyin. Erken dönemde fark edilen bu tür işaretler karşısında vakit kaybetmeden bir çocuk ve ergen psikiyatristine veya uzman klinik psikoloğa başvurmak, çocuğun geleceği için en doğru adımdır.

Otizm Hakkında Doğru Bilinen Yanlışlar

Bu tanı sürecinde aileler zaten yeterince yük taşırken, toplumun cehaleti bu yükü daha da ağırlaştırır. En bilinen iki yalanı bilimsel olarak çöpe atalım:

1. Aşılar Otizm Yapar Yalanı: 1998’de Andrew Wakefield adlı bir doktorun uydurduğu ve sonrasında tıp lisansının iptal edilmesine yol açan bu sahte araştırma, milyonlarca aileyi korkuttu. Bugün yüzlerce uluslararası araştırma kanıtlamıştır ki; aşıların otizmle hiçbir ilgisi yoktur. Otizm, anne karnında başlayan, ağırlıklı olarak genetik temelli (henüz tek bir gen bulunamasa da) bir durumdur.
2. Buzdolabı Anne Teorisi: 1950’lerde annelerin çocuklarına yeterince sıcak davranmadığı için çocukların otizmli olduğu iddia edilirdi. Bu, tıp tarihinin en acımasız ve asılsız suçlamalarından biridir. Sizin çalışma hayatınız, çocuğunuzla az vakit geçirmeniz veya hamilelikte yaşadığınız stres çocuğunuzu otizmli yapmaz. Suçluluk duygusunu bir kenara bırakın; o enerjiye çocuğunuzun eğitimi için ihtiyacınız olacak.

Özel Eğitim ve Terapi

“Hocam, ne zaman tamamen iyileşecek?” Otizm bir hastalık olmadığı için tıbbi bir “kür”ü veya mucizevi bir ilacı yoktur (Bazen eşlik eden hiperaktivite veya öfke için psikiyatristler ilaç önerebilir). Ancak beynin Nöroplastisite (kendini yeniden şekillendirebilme) özelliği sayesinde eğitimle inanılmaz bir gelişim sağlanır.

Etkililiği bilimsel olarak kanıtlanmış temel yöntem, yoğun ve sürekli Özel Eğitim’dir.

• ABA (Uygulamalı Davranış Analizi): İstenen davranışların pekiştirildiği, istenmeyen davranışların (öfke krizleri gibi) azaltıldığı sistematik bir yaklaşımdır.
• Duyu Bütünleme Terapisi (Ergoterapi): Otizmli çocukların duyuları ya çok hassastır (elektrik süpürgesi sesi onlara uçak motoru gibi gelir) ya da duyarsızdır (acı hissetmezler). Ergoterapi bu duyusal kaosu düzenler.
• Dil ve Konuşma Terapisi: Ekolaliyi (Papağan gibi kelime tekrarı) veya konuşma gecikmesini çözmek için kullanılır.

Sonuç

Çocuğunuz Otizm Spektrum Bozukluğu tanısı aldığında hissettiğiniz o derin keder ve yas süreci çok normaldir. Hayal ettiğiniz tipik çocukla vedalaşmak zordur. Ancak o yas tünelinden çıktığınızda, sizi benzersiz, filtresiz, dürüst ve kendi renkleriyle parlayan bir çocuk bekliyor olacak.

Onu bizim gürültülü ve karmaşık dünyamıza zorla çekmek yerine, önce biz onun sessiz ve kurallı dünyasına misafir olmalıyız.

Eğer çocuğunuzun gelişiminde bir farklılık seziyorsanız, “Acaba?” sorusunun zihninizi kemirmesine izin vermeyin. Mini Psikoloji olarak; gelişimsel testler, aile danışmanlığı ve doğru uzmanlara yönlendirme konusunda elimizden gelen tüm şefkat ve bilimsel donanımlayanınızdayız. Erken müdahale, çocuğunuzun geleceğine yazılmış en güzel mektuptur.