Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB) Nedir?

Günlük hayatta “Ben biraz OKB’yim galiba, evdeki tablolar yamuk durunca dayanamıyorum” ya da “Kitaplarımı renklerine göre dizdim, tam bir OKB davranışı” gibi cümleleri çok sık duyarız. Ne yazık ki popüler kültür, bu ağır psikolojik rahatsızlığı bir tür sevimli estetik hassasiyet gibi pazarlıyor. Oysa gerçek Obsesif Kompulsif Bozukluk, hayatı kolaylaştıran bir düzenlilik değil; aksine hayatı yaşanmaz kılan, insanı kendi zihninin içine hapseden görünmez, parmaklıksız bir hapishanedir. OKB bir titizlik, düzen sevgisi veya karakter detayı değildir. O, zihnin en hassas yerinden insanı vuran, mantığın devre dışı kaldığı amansız bir kaygı bozukluğudur. Gelin, bu karmaşık labirentin haritasını birlikte çıkaralım ve o karanlık döngünün nasıl çalıştığını anlayalım.

Her Düzenli İnsan OKB midir?

Bir davranışın Obsesif Kompulsif Bozukluk olarak kabul edilebilmesi için en temel şart, o davranışın kişinin hayatında ciddi bir İşlevsellik Kaybı yaratması ve günde en az 1 saatten fazla zamanını çalmasıdır. Eğer evinizi temizleyip ardından kahvenizi alıp keyifle oturabiliyorsanız, siz sadece temiz ve düzenli birisinizdir. Ancak evi temizledikten sonra “Ya tam temizlenmediyse, ya çocuklarıma benim yüzümden ölümcül bir bakteri bulaşırsa” korkusuyla kahve içmek bir yana, gece uykularınız kaçıyor ve aynı yeri üst üste on defa temizlemek zorunda kalıyorsanız, orada OKB duvarına çarpmışız demektir.

Kişilik özelliği olan düzenlilik insana keyif ve kontrol hissi verir. OKB ise sadece ve sadece acı, yorgunluk ve yoğun bir çaresizlik üretir. Kişi yaptığı şeyin mantıksız olduğunun farkındadır. Ocağı on beş defa kontrol ettiğinde aslında ocağın kapalı olduğunu gözleriyle görür, mantığı bilir ama içeriden gelen o zehirli ses “Ya kapalı değilse, ya ev yanarsa ve sorumlusu sen olursan?” diye fısıldamaya devam eder. Bu ses o kadar güçlüdür ki, mantık savaşı her seferinde kaybeder.

Obsesyon ve Kompulsiyon Döngüsü

OKB iki temel ayaktan oluşur: Obsesyonlar ve Kompulsiyonlar. Obsesyon, kişinin iradesi dışında zihnine bomba gibi düşen, yoğun kaygı, korku veya iğrenme yaratan davetsiz düşünceler, imgeler veya dürtülerdir (İntrüzif Düşünceler). “Elim kirli (Bulaşma)”, “Kapıyı kilitlemedim (Kuşku)”, “Çocuğuma zarar verir miyim? (Saldırganlık)” gibi düşünceler obsesyondur. Bu düşünce zihne girdiği an, içeride devasa bir anksiyete yangını başlar.

İşte Kompulsiyon, kişinin bu yangını söndürmek, o yoğun kaygıyı azaltmak için yapmak zorunda hissettiği tekrarlayıcı davranışlar veya zihinsel eylemlerdir. Elini üç kez yıkamak, kapıyı beş kez kontrol etmek, içinden belli duaları belirli sayılarda tekrar etmek birer kompulsiyondur. Kompulsiyon yapıldığı an, kişi derin bir “oh” çeker, kaygı anlık olarak düşer. Fakat bu rahatlama sahtedir ve bir tuzaktır. Kompulsiyon, o zehirli düşünceyi besler ve döngüyü başa sarar. Bir sonraki sefer zihin daha büyük bir kaygıyla gelir ve sizden daha uzun süre el yıkamanızı ister.

Beyindeki Bozuk Alarm Sistemi: Neden Duramıyorum?

Peki, insan bile bile bu işkenceye neden devam eder? Cevap, beynimizin biyolojik yapısında saklıdır. Sağlıklı bir beyinde, tehlike anında (örneğin evde duman tütmesi) alarm merkezi olan Amigdala devreye girer. Biz ocağı kontrol edip söndürdüğümüzde beynin ön lobu (Prefrontal Korteks) ve derin yapıları (Bazal Ganglionlar) devreye girerek “Tamam, kontrol ettin, tehlike geçti, alarmı kapatabilirsin” sinyali gönderir. Vücut sakinleşir.

OKB’li bir beyinde ise bu “Tehlike geçti, alarmı kapat” düğmesi bozuktur. Kişi ocağın kapalı olduğunu görse bile, beyindeki o biyolojik mekanizma “Güvendesin” sinyalini bir türlü üretemez. Alarm sürekli çalmaya devam eder. Yangın alarmı kulakları sağır ederken içeride sakinçe oturamazsınız; işte OKB’li birey de o çıldırtıcı içsel alarmı susturabilmek için çaresizce kompulsiyona, yani tekrar tekrar kontrol etmeye veya yıkamaya sığınır. Bu bir irade eksikliği değil, beynin kimyasal ve elektriksel trafiğindeki bir iletişim kazasıdır.

ERP Terapisi: Maruz Bırakma ve Tepki Önleme

Obsesif Kompulsif Bozukluk kendi kendine geçen veya “Düşünmemeye çalış” diyerek yenilen bir hastalık değildir. Düşünmemeye çalıştıkça o düşünce daha da büyür (Pembe bir fil düşünmemeye çalışın, aklınıza ilk gelen şey pembe fil olacaktır). Bu rahatsızlığın tedavisinde dünya çapında altın standart olarak kabul edilen bilimsel yöntem, Bilişsel Davranışçı Terapi ekolünün bir parçası olan ERP (Exposure and Response Prevention – Maruz Bırakma ve Tepki Önleme) terapisidir.

ERP terapisinin mantığı şok tedavisi gibi görünse de muazzam bir nörolojik dönüşüm sağlar. Terapide danışanla birlikte, onu kaygılandıran obsesyonun üzerine kasıtlı olarak gideriz (Maruz bırakma). Örneğin, bilerek kirli bir yere dokunmasını sağlarız. Ancak bu sefer, arkasından gelen o otomatik el yıkama davranışını (Tepkiyi önleme) yapmasına izin vermeyiz. Danışan eli kirliyken oturur. İlk 10-15 dakika anksiyete zirve yapar, kişi öleceğini veya delireceğini sanır. Ancak kompulsiyonu yapmadan beklemeye devam ettikçe, beynin harika bir özelliği devreye girer: Alışma (Habitülasyon).

Belirli bir süre sonra beyin, el yıkanmasa bile hiçbir felaketin gerçekleşmediğini gözleriyle görür ve kaygı grafiği kendiliğinden aşağıya inmeye başlar. Bu deneyim tekrarlandıkça, beyindeki o bozuk alarm sistemi tamir olur. Kişi, zihnindeki düşüncelerle savaşmadan, onlara teslim de olmadan yaşamayı öğrenir.

Sonuç

Zihnimiz bir günde binlerce rastgele, tuhaf ve korkunç düşünce üretebilir; bu beynin doğasında vardır. Sağlıklı bir zihin bu çöpleri elerken, Obsesif Kompulsif Bozukluk bu çöpleri kıymetli birer elmasmış gibi yakalar ve inceler. Unutmayın: Kafanızın içinden geçen o korkunç senaryolar, kötü bir insan olduğunuzu göstermez. Onlar sadece OKB’nin ürettiği gürültülerdir. Düşünceleriniz siz değilsiniz, siz o düşünceleri izleyen bilincinizsiniz.

Eğer siz de her gün saatlerinizi temizliğe, kontrole veya zihinsel hesaplamalara kurban ediyorsanız, hayatınız bu takıntılar yüzünden daraldıysa, tek başınıza savaşmak zorunda değilsiniz. Mini Psikoloji’de, OKB tedavisinde uzmanlaşmış klinik psikologlarımız ve kanıta dayalı ERP yaklaşımlarımızla, o bozulan alarm sistemini birlikte susturmak için buradayız. Zihninizin gardiyanı değil, hayatınızın sahibi olmanız için ilk adımı birlikte atalım.