İş Yerindeki Sessiz Savaş: Mobbing Nedir?
Sabah işe giderken adımlarınızın geri geri gittiği, ofis kapısından girerken midenize kramplar girdiği ve “Acaba bugün bana ne kulp bulacaklar?” diye düşündüğünüz oluyor mu? Eğer cevabınız evetse, yaşadığınız şey sadece iş stresi veya huysuz bir patron olmayabilir. Literatürdeki adıyla mobbing, Türkçesiyle bezdiri, iş yerindeki psikolojik bir savaştır ve bu savaşın tek bir amacı vardır: Sizi yıldırmak, bıktırmak ve sonunda o kapıdan çıkıp gitmenizi sağlamak.
Ben de kariyerimin başında, “deneyim kazanıyorum” adı altında maruz kaldığım davranışların aslında mobbing olduğunu yıllar sonra, psikoloji eğitimim derinleştiğinde anlamıştım. “Sen çok hassassın” cümlesi, mobbingin en klasik kamuflajıdır. Oysa mobbing, İsveçli bilim insanı Dr. Heinz Leymann’ın tanımıyla bir iş yeri psikoterörüdür. Bu yazıda, bu sinsi düşmanı tanıyacak ve ona karşı psikolojik kalkanımızı nasıl kuracağımızı konuşacağız.
Mobbing vs. Çatışma
Her tartışma mobbing değildir. İş yerinde fikir ayrılıkları, anlık parlamalar veya stresli dönemler olabilir. Mobbingi bunlardan ayıran üç temel faktör vardır: Süreklilik, Sistematiklik ve Güç Dengesizliği.
Leymann’a göre, bir davranışın mobbing sayılabilmesi için en az 6 ay boyunca ve haftada en az 1 kez tekrarlanması gerekir. Yani yöneticiniz bir gün size bağırdıysa bu kabalıktır; ama her toplantıda sözünüzü kesiyor, sizi görmezden geliyor ve hakkınızda dedikodu yayıyorsa bu mobbingdir.
Özellikle rekabetin vahşi olduğu plazalarda çalışan danışanlarımda şunu görüyorum: Mobbingci (zorba), genellikle kurbanın yeteneklerini kıskanan veya kendi yetersizliğini örtmeye çalışan kişidir. Kurban ise genellikle işini iyi yapan, dürüst ve etik değerleri yüksek olan kişidir. Yani mobbinge uğruyorsanız, bu sizin “kötü” olduğunuzu değil, muhtemelen “tehdit oluşturacak kadar iyi” olduğunuzu gösterir.
Mobbing Süreci Nasıl İşler?
Mobbing bir anda başlamaz; meşhur “haşlanan kurbağa” deneyi gibidir. Suyu yavaş yavaş ısıtırlar, siz yandığınızı anladığınızda iş işten geçmiş olur. Leymann bu süreci 45 ayrı davranışla tanımlar ve evrelere ayırır:
- Kritik Olay: Genellikle bir anlaşmazlık veya bir başarı sonrası başlar.
- Damgalama ve İzolasyon: Hakkınızda asılsız dedikodular çıkarılır (“O geçimsizdir”, “Psikolojik sorunları var”). Öğle yemeklerine çağrılmazsınız, odanız izole edilir.
- Yönetimin Katılımı: Başta sessiz kalan yönetim, dedikodulara inanmaya başlar ve size haksız uyarılar, tutanaklar gelmeye başlar.
- İhraç: Ya istifaya zorlanırsınız ya da işten atılırsınız.
Benim yaşadığım örnekte, bana sürekli yetkinliğimin çok altında, angarya işler veriliyordu (fotokopi çekmek gibi). Başta yardım ediyorum sanmıştım ama sonra bunun özgüvenimi kırmak için yapılan itibar zedeleme taktiği olduğunu anladım. Amaç size “Ben işe yaramazım” dedirtmektir.
Vücudunuzun Verdiği Tepkiler
Zihniniz olayları rasyonalize etmeye çalışabilir: “Belki de patron haklıdır, daha çok çalışmalıyım.” Ama bedeniniz asla yalan söylemez. Mobbing mağdurlarında, savaş gazilerinde görülen Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) belirtileri görülür.
Uyku bozuklukları, ani ağlama krizleri, yüksek tansiyon, deri döküntüleri… Maltepe psikolog ofisime “Panik atak geçiriyorum” diye gelen bazı danışanlarımın hikayesini kazıdığımızda altından mobbing çıkar. Kişi o kadar yoğun bir manipülasyona (Gaslighting) maruz kalır ki, kendi akıl sağlığından şüphe etmeye başlar. “Acaba ben mi abartıyorum?” sorusu, mobbingin zihninize ektiği en zehirli tohumdur.
Bu süreçte en tehlikeli şey, kişinin sosyal çevresinden de kopmasıdır. “Sürekli işten şikayet eden biri” olmamak için susarsınız. Sustukça, zorbanın sesi zihninizde daha çok yankılanır.
Psikolojik Savunma Sanatı
Peki, ne yapacağız? İstifa etmek her zaman ekonomik olarak mümkün olmayabilir. İlk kural: Hukuki değil, psikolojik kanıt toplayın. Bir Mobbing Günlüğü tutun. Tarih, saat, olay ve şahitleri not alın. Bu, ileride hukuk için lazım olabilir ama asıl amacı size “Ben delirmedim, bunlar gerçekten yaşandı” gerçeğini hatırlatmaktır.
İkinci ve en etkili yöntem: Gri Kaya (Grey Rock) Tekniği. Bir kaya kadar sıkıcı, tepkisiz ve duygusuz olun. Zorbalar (Narsistler), sizin duygusal tepkilerinizden (öfke, ağlama, savunma) beslenir. Ona bu besini vermeyin.
- Size bağırdığında: Sakince yüzüne bakın ve “Görüşün için teşekkürler, not aldım” deyin.
- Sizi iğnelediğinde: Anlamamış gibi yapın. “Bununla tam olarak ne demek istedin?” diye sorun. İmayı açıklamaya çalışmak zorbayı bozar.
İletişimi mümkün olduğunca yazılı (e-mail) hale getirin. “Söz uçar, yazı kalır” ilkesi mobbingin panzehiridir.
Sonuç: Kurban Değil, Hayatta Kalansınız
Mobbing, sizin yetersizliğiniz değil, karşı tarafın yönetim zafiyetidir. Bunu asla kişisel algılamayın (biliyorum çok zor ama deneyin). Zorba, kendi içindeki karanlığı size yansıtmaya çalışan zavallı bir aynadır.vSiz o aynayı kabul etmeyin.
Eğer iş yerindeki bu baskı artık nefes almanızı engelliyorsa, sabahları uyanmak işkenceye dönüştüyse, Mini Psikoloji’de biz hem bireysel terapilerle hasarı onarmak hem de kurumsal danışmanlıklarla sağlıklı sınırlar çizmeniz için yanınızdayız. Unutmayın, hiçbir iş, ruh sağlığınızdan daha değerli değildir.
